E konceptuar në laboratorët kërkimorë të Silicon Valley, inteligjenca artificiale është e rrënjosur thellë në idealet laike të përparimit. Megjithatë – derisa AI bëhet globale – përkrahësit e traditave të ndryshme etike po peshojnë, shpesh duke bërë thirrje për rregullim më të madh të teknologjisë.
Në veçanti, studiuesit myslimanë të AI kanë rindezur një debat të gjatë rreth marrëdhënies midis liberalizmit modern dhe Islamit.
Në mesin e të përzgjedhurve janë Dr. Junaid Qadir dhe Amana Raquib, dy akademikë pakistanezë të cilët kanë studiuar se si mund të përdoren parimet etike dhe ligjore islame për të rregulluar AI në vendet muslimane.
“Islami rrëfen traditat etike që dalin më shumë se 1400 vjet më parë”, thotë Qadir, kryetar i inxhinierisë elektrike në Universitetin e Teknologjisë së Informacionit në Lahore. “Ka mungesë përfaqësimi në AI për dy miliardë njerëz që i shprehin këto besime. Puna jonë do ta mbyllë këtë boshllëk.”
Sipas Qadir dhe Raquib, rregullimi liberal i teknologjisë ka nxitur një krizë morale në botën islame, ku ata besojnë se vlerat koloniale kanë zëvendësuar botëkuptimet vendase. “Pjesa më e madhe e përparimit që ka ndodhur gjatë shekullit të kaluar u është imponuar muslimanëve, jo krijuar me muslimanët në krye”,argumenton Raquib, një profesor i filozofisë dhe etikës në Institutin e Administrimit të Biznesit të Karaçit. “Si rezultat, askush nuk shtron pyetjen thelbësore se pse ne kemi nevojë për këto teknologji në radhë të parë.”
Një pyetje që ata kërkojnë t’i përgjigjen është nëse përdorimi i inteligjencës artificiale për të zgjatur jetën është islamisht i lejueshëm. Kujdesi shëndetësor është tani shtytësi më i madh i investimeve në AI, me startup-et mjekësore të AI që mblodhën mbi 4 miliardë në financim në 2019.
Studiuesit tani argumentojnë se pajisjet e inteligjencës artificiale mund të parashikojnë bioshënuesit e plakjes përpara mjekësisë tradicionale – duke lejuar veprime parandaluese për të frenuar procesin. Megjithatë Raquib është skeptik. “Në Islam, zgjatja e jetës nuk është diçka që duhet vlerësuar. Numri i viteve të jetës duhet të peshohet kundrejt luftës moralo-shpirtërore që mund të ndërmerrte gjatë atyre viteve”, komenton ai. “Gjatë kësaj pandemie, muslimanët kanë luftuar edhe me çështjen e ventilatorëve. Disa kanë një besim teologjik se ka një kohë të caktuar për vdekjen dhe nuk mund ta vonosh atë.”
Makinat pa shofer ndoshta nuk mund të diskutohen. Kur e pyes Qadirin se si mund të reagojë një makinë nëse detyrohet të zgjedhë mes të kapërcyerit të një këmbësori ose përplasjes që mund të vrasë shoferin – një eksperiment i njohur mendimi në qarqet e AI – ai thotë se kjo është pyetja e gabuar për t’u bërë.
Ai beson se inteligjenca artificiale duhet të projektohet të jetë jo keqbërëse – para së gjithash, ajo nuk duhet të bëjë asnjë dëm. Ky matës në Islam quhet falah, ose suksesi shpirtëror sipas urdhrit kuranor, për të cilin profesorët thonë se dallon thelbësisht nga qasja e orientuar drejt përfitimit të perëndimit.
Çdo teknologji e re duhet të gjykohet mbi këtë bazë – edhe nëse, argumenton Qadir, kjo sjell vonesa në zhvillimin e ideve, apo edhe në raftet e tyre. “A është vërtet e dobishme të kesh një pajisje që të ofron vetëm opsione të dëmshme për të zgjedhur?” ai pyet. Jo të gjithë janë dakord me këtë qëndrim. Dr Muhammad Aurangzeb Ahmad, një profesor i asociuar në Universitetin e Washington-it që hulumton zbatueshmërinë e AI në kujdesin shëndetësor, mendon se zbatimi i çdo algoritmi nënkupton kompromis. “Si inteligjenca artificiale ashtu edhe një mjek njeri po punojnë me burime të kufizuara: një spital do të ketë një buxhet, që fatkeqësisht do të thotë që jo jeta e të gjithëve mund të shpëtohet,” thotë ai.
“I vetmi ndryshim është se një mjek do të punojë me informacion të lokalizuar, ndoshta të papërsosur, dhe AI [funksionon] në një grup të madh të dhënash – duke lejuar në mënyrë ideale një vlerësim më optimal të rrezikut.” Falah, për të, është më pak një provë se cilën AI duhet të lejojë, por një pyetje se çfarë rezultatesh duhet të japë. “Unë do të pajtohesha që një algoritëm i optimizmit të falahut do të maksimizonte shpëtimin e jetëve mbi fitimin, por kjo nuk do të thotë që kufizimet e burimeve zhduken. Pyetja e vërtetë etike pastaj bëhet, kë shpëton?” thotë Ahmedi. Është një çështje për zemrën e tij. “Babai im ndërroi jetë shtatë vjet më parë kur nuk pranoi të përdorte një reanimator. Por nuk besoj se është një perspektivë pan-islamike.” I njëjti parim vlen për makinat pa shofer – balancimi i dëmeve, Ahmedi beson, është një proces i brendshëm i mendimit islam.
Në të vërtetë, juristi islamik Al-Ghazali paraqiti një paraardhës të problemit të karrocave qysh në shekullin e 11-të, kur ai i pyeti studentët e tij nëse dikush mund të justifikohej për të hedhur disa pasagjerë nga një anije që po fundoset, nëse kjo do të thoshte të shpëtonte jetën e shumicës.
Problemet e karrocave, vëren Ahmad, madje mund të nënvlerësojnë rastin për makinat autonome, sepse ato nuk marrin parasysh status quo-në – shoferët njerëzorë. “Thoni se kemi 100000 vdekje rrugore në vit për shkak të shoferëve të këqij – ne mund të jemi në gjendje ta përgjysmojmë atë me automjetet e AI. Ndoshta të mos kesh makina pa shofer është thellësisht imorale.”
Tani për tani, do të duket se bota islame pajtohet, të paktën nëse një votë me portofol ka rëndësi: popullariteti për ventilatorët, produktet kundër plakjes dhe Uber duket se po rritet vetëm në të gjithë Lindjen e Mesme.
Por Kadir dhe Raquib mbeten përballë sfidës. “Ky projekt nis një dialog”, thotë Raquib.
“Ne jemi tashmë në mes të oqeanit, por ne duhet të rindërtojmë anijen.” /Nacionale